کتابخانه:

1. بخش اصلی کتابخانه(سالن مطالعه, قفسه باز, قفسه مجلات, قفسه بسته(کتب مرجع,اسناد و مدارک))
2. بخش خدمات کتابخانه (اتاق های اداری , انبار , چاپ و تکثیر, اتاق سمعی بصری )
نکات مهم درطراحی:
1.  آرامش و سکوت محیط(محل استقرار_مصالح)
2.در نظر گرفتن حداکثر انعطاف در بخش های مختلف(استفاده از پارتیشن های جدا کننده و...)
3.تابش مستقیم نور خورشید در کتابخانه نامطلوب است ,لذا حدالمقدور سعی شود نور کتابخانه از طریق جبهه شمالی تامین گردد.
4.دوری از سر و صدا و گرد و غبار.
5.دسترسی به قسمت های عملیاتی و اتاق های مطالعه در طبقات متفاوت باید با راه پله صورت پذیرد,اما آسانسور نیز باید برای استفاده معلولین و حمل کتاب مهیا باشد .
6.بار طبقات در قسمت های عملیاتی و مطالعه باید ≤m*m)/ KN )5 باشد.
7.پهنای مسیر های رفت و آمد باید>m 1.2 و فضای میان قفسه ها باید حداقل m1.4-1.3عرض داشته باشد.
8.از ایجاد تقاطع با تطابق مسیر کاربران ,کارمندان و حمل کتاب بپرهیزید.
9.دسترسی به اتاق های مطالعه باید از طریق ورودی های مجهز به تجهیزات ایمنی کتاب انجام گیرد.
10.طبقه آرشیو و بایگانی بهتر است در زیر زمین باشد,به دلیل بار زیاد روی کف طبقه.
تامین فضای کاری در کتابخانه های دانشگاهی به تعداد دانشجویان و توزیع افراد در هر رشته بستگی دارد، مکانهای خاصی هم برای افراد معلول (استفاده کنندگان از صندلی پرخدار، و کسانی که از ناحیه چشم آسیب دیده اند) و برای فعالیتهای خاص (مطالعه ی میکروفیلم و تجهیزات گسترش یافته ، کامپیوترهای شخصی و پایانه ها، بکار بردن CD-ROM ، ... وجود دارد، ( به راهنماییهای مربوط توجه نمایید) همچنین مکانهایی هم برای مطالعات فردی (اتاقکها، کیوسکها، اتاقهای کار انفرادی) مورد نیاز است، محلهای کار باید ترجیحاً در قسمتهای روشن ساخته شوند، فضای مورد نیاز برای یک محل ساده ی مطالعه / کار 5/2 و برای کامپیوتر شخصی با محل کار شخصی مقدار 0/4 می باشد.
حفظ امنیت در بخشهای مربوط به استفاده کنندگان کتابخانه بسیار ضروری است. اقدامات احتیاطی در برابر خطر حریق باید مطابق با آیین نامه ها و مقررات ساختمانهای دولتی و محلی باشد. نصب سیستم امنیتی در کتابخانه از سرقت جلوگیری کرده و زمانی که زنگ خطر به صدا در می آید، خروجیهای اضطراری توسط قفلهای امنیتی برقی و اتوماتیک بدون نظارت انسان بسته می شوند. استفاده از درهای اضطراری ایمن خودکار به همراه آژیرخای صوتی – تصوریری زیاد موثر نیست.
به دلیل بار گذاری زیاد طبقات و وضعیت دمایی ثابت و بهتر، قسمت بایگانی ترجیحاً در زیر زمین قرار می گیرد.
به خاطر نیاز فوق العاده به کنترل وضعیت دمایی، حمل و نقل و امور کارکنان، و انعطاف پذیری، /تغییر پذیری محدود، چیدن کتابها بر روی هم مثل یک برج، مناسب نیست. بهترین روش، تعیین مکانهای مرتبط و تا حد امکان بزرگ و بدون اختلاف سطح است. تقسیم بندی میان مخازن ثابت و سیستمهای فشرده ی ) متحرک، به شبکه ی ساختاری ستونها بستگی دارد.
نگهداری مجموعه ها و مواد خاص (مثل اسلاید های عکاسی ، فیلم و وسایل صوتی و ابزار اطلاع رسانی به علاوه کارتها، نقشه ها و آثار گرافیکی ) نیاز به دمای ویژه درونی دارند. محطی داخلی باید با تمام بخشهای کتابخانه تناسب داشته باشد یعنی در سرتاسر کتابخانه مساوی و یکسان نباشد. در قسمتهای اداری هم نباید دفتری با پلان باز وجود داشته باشد،با این وجود کنترل کامل مخازن در محیط ضروری است زیرا ساختار ساختمان نمی تواند به تنهایی شرایط مناسبی را فراهم نماید..
امکانات خارج از قسمت تحت نظارت باید شامل بخشهای زیر باشد:

رخت کن با قفسه های کیف دستی و کت، توالت، سک غذا خوری، یک بخش مطالعه ی روزنامه (مطبوعات)، اتاقی برای نمایشگاه ، اتاقهای سخنرانی و کنفرانس (تا حد امکان برای استفاده در خارج از ساعات کار کتابخانه) بخش اطلاعات (سوالات اصلی و مهم)، فهرست های برگه ای و میکرومنشی، ترمینالهای قابل استفاده ی کاتولوگ، یک قسمت برای باز گرداندن کتاب و بخشی برای جمع آوری کتابهای سفارشی / رزرو شده.
کتابخانه ها  :
کتابخانه های عمومی، آثار علمی عمومی و دیگر ابزار اطلاع رسانی را عرضه می کنند که به طور مستقیم در قفسه های باز در دسترس هستند. وجود مجموعه های منظم و جستجوی موضوعی کتب به صورت چاپی و سایر امکانات، محدود به کتابخانه های عمومی بزرگتر می باشند. کتابخانه های عمومی هیچگونه وظایف آکادمیک یا اهداف بایگانی هم در آنها وجود ندارد. چنین کتابخانه هایی به راحتی در دسترس عموم بوده و توسط کودکان، نوجوانان و بزرگسالان استفاده می شوند. سطح علمی و. انتخاب کتابها و ارائه خدمات در کتابخانه های عمومی مطابق با نیازهای مراجعین است. کتابخانه به عنوان یک مرکز برقراری ارتباط برای تمام گروههای جامعه بوده و علاوه بر استفاده از روشهای نسبی فراهم کردن کتاب ، می تواند دارای بخشهای مطالعه ی مروری، بخش پرسشها و پیشنهادات شهروندان، یک غذاخوری امکانات گوش دادن به موسیقی، اتاقهای تفریحی و جلسات، و صندلیهای مطالعه برای گروهها و افراد دیگر باشد.
امکانات دیگر از قبیل وجود کتابخانه ی موسیقی، کتابخانه برای امانت دادن آثار هنری و سرویش متحرک برای امانت دادن، هم لازم می باشد. علاوه بر کتاب و روزنامه، ارائه ماهنامه ها و هفته نامه ها، بروشورها، بازی یا وسایل اطلاع رسانی جدید (ویدئو- نرم افراز – کامپیوتر شخصی) برای استفاده در کتابخانه یا امانت گرفتن وجود دارد.
طراحی اتاق باید به گونه ای باشد که کودکان، بزرگسالان و جوانان را به خور جلب کند تا وقت خود را در فضاهای مجزا با پلان باز که مطالعات در آنجا انجام می شود بگذراند. مساحت زیر بنا به میزان اندازه مجموعه بستگی دارد. برای هر 10000 واحد ابزار اطلاع رسانی باید زمینی به مساحت 300 متر مربع و قابل استفاده در مجموع در نظر گرفت. هدف از این کار فراهم کردن حداقل ابزار اطلاع رسانی به ازاء هر فرد می باشد. معمولاً در طراحی کتابخانه ، باید به استفاده از بخشهای عمومی و باز قابل توسعه و چند منظوره به شکل مربع که به صورت افقی سازماندهی شده اند و دارای ورودی جذاب و زیبایی هستند توجه کرد. مکانهای مورد استفاده برای بزرگسالان می تواند دارای 5 یا 6 قفسه (حداکثر دسترسی، 80/1 متر) و محلهای مخصوص کودکان 4 قفسه با ارتفاع دسترسی حدود 2/1 متر باشد. طول راهروهای قفسه ها نباید بیش از 3 متر بوده و باید محلهایی برای نمایش و قرار دادن کتابها داشته باشند. جابجایی کتابها باید با چرخهای دستی مخصوص به طول * عرض * ارتفاع: 500*990 * 920 صورت گیرد. آسانسور حمل وسایل باید در قسمت ورودی ارائه خدمات بوده و کتابخانه های بزرگتر باید دارای وسایلی برای حمل کتابها باشند
 

چكيده
اندازه‌گيري كيفيت خدمات در كتابخانه‌هاي آموزشي اهميت ويژه‌اي دارد، زيرا داشتن كتابخانه‌هايي با كيفيت بالا مي‌تواند فرايند توسعه پايدار را در كشورها تسهيل نمايد. «لايب كوآل»[3] به عنوان يك تكنيك نوين و كاربردي است كه در راستاي سنجش و بهبود كيفيت خدمات كتابخانه از طريق تعيين ميزان شكاف ميان انتظارها و ادراكهاي استفاده‌كنندگان  مورد استفاده قرار مي گيرد.در اين مقاله، با استفاده از اين تكنيك ، كيفيت خدمات كتابخانه‌هاي دانشگاه يزد ـ شامل كتابخانه مركزي و كتابخانه‌هاي مجتمعهاي آموزشي ـ در ابعاد مختلف كيفي مورد سنجش قرار گرفته است .نتايج حاصل از تحليل اطلاعات حاصل بيانگر اين است كه سطح كيفي خدمات اين كتابخانه‌ها در حد مطلوب استفاده‌كنندگان نيست و ميان انتظارها و ادراكهاي استفاده‌كنندگان، شكاف وجود دارد و اين شكاف در ابعاد دسترسي به اطلاعات و كنترل شخصي، عميق تر است.در پايان، پيشنهادهايي جهت بهبود كيفيت خدمات و كاهش شكاف در هر كدام از ابعاد ارائه شده است. به عنوان يك تكنيك نوين و كاربردي است كه در راستاي سنجش و بهبود كيفيت خدمات كتابخانه از طريق تعيين ميزان شكاف ميان انتظارها و ادراكهاي استفاده‌كنندگان  مورد استفاده قرار مي گيرد.در اين مقاله، با استفاده از اين تكنيك ، كيفيت خدمات كتابخانه‌هاي دانشگاه يزد ـ شامل كتابخانه مركزي و كتابخانه‌هاي مجتمعهاي آموزشي ـ در ابعاد مختلف كيفي مورد سنجش قرار گرفته است .نتايج حاصل از تحليل اطلاعات حاصل بيانگر اين است كه سطح كيفي خدمات اين كتابخانه‌ها در حد مطلوب استفاده‌كنندگان نيست و ميان انتظارها و ادراكهاي استفاده‌كنندگان، شكاف وجود دارد و اين شكاف در ابعاد دسترسي به اطلاعات و كنترل شخصي، عميق تر است.در پايان، پيشنهادهايي جهت بهبود كيفيت خدمات و كاهش شكاف در هر كدام از ابعاد ارائه شده است. 
 
مقدمه
در قرن حاضر، تحولات جديد باعث شده است تا بخش خدمات با سرعت بسيار زيادي گسترش پيدا كند؛ به طوري كه براساس آمارهاي موجود، نزديك به 70% از حجم نيروي كار در بخش خدمات مشغول به كار هستند (1). اين آمار، اهميت بالاي بخش خدمات و نقش مهم آن در توسعه كشورها را نشان مي‌دهد. با توجه به اهميت بخش خدمات،تعالي كيفيت خدمات در اين بخش نيز اهميت ويژه اي پيدا مي‌كند، به نحوي كه ارائه خدمات با كيفيت از چالشهاي مهم قرن حاضردر سازمانهاي خدماتي به شمار مي‌رود. مديران اين سازمانها مي‌كوشند تا انديشه و فرهنگ مشتري‌محوري را در سازمانهاي خود توسعه داده و از طريق تمركز بر نيازهاي مشتريان و پاسخگويي صحيح به خواسته‌هاي آنان، ضمن ايجاد مزيت رقابتي، زمينه هاي دستيابي به تعالي عملكرد سازمان خود را فراهم سازند (2).
كتابخانه‌ها در فرايند توسعه پايدار[4] كشورها نقش اساسي و حياتي را ايفا مي‌كنند، به نحوي كه مي‌توان ادعا نمود بدون وجود كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني قوي و معتبر، دستيابي بهچنين توسعه‌اي امكان‌پذير نخواهد بود. كتابخانه‌ها اين نقش اساسي را از طريق فراهم ساختن اطلاعات مورد نياز بخش تحقيق و توسعه‌ايفا مي‌كنند. در عصر حاضر، عواملي مانند توليد فزاينده منابع اطلاعاتي و نياز به آنها در عرصه هاي علمي و پژوهشي، گسترش روز افزون نقش فناوري اطلاعات در بحث اطلاع‌رساني و... باعث شده است تا كتابخانه‌هايي بتوانند موفق تر عمل كنند كه خود را با شرايط جديد وفق داده و سطح كيفيت خدمات خود را در حد قابل ملاحظه اي حفظ نمايند. اما از آنجا كه كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني از جمله سازمانهاي خدماتي بوده و محصولات آنها در قالب خدمت به استفاده‌كنندگان از كتابخانه ارائه مي‌شود، سنجش كيفيت خدمات آنها نيز دشواريهاي خاص خود را دارد.
مدل [5]Servqual يا مدل «تحليل شكاف»[6] يكي از مدلهاي مورد استفاده جهت سنجش كيفيت خدمات ارائه شده سازمانهاي خدماتي است.اين مدل توسط پاراسورامان[7]و زيت هامل[8] ارائه گرديد (3). پس از ارائه اين مدل، تحقيقات بسياري در راستاي كاربرد و توسعه‌اين تكنيك جهت سنجش كيفيت خدمات مختلف انجام گرفت.از جمله تحقيقات كاربردي، مي‌توان به موارد زير اشاره نمود:
گبي[9] و اونيل[10] از اين مدل در سنجش كيفيت خدمات هتلها استفاده كرده و علاوه بر تعيين سطح رضايت مشتريان هتلهاي مورد مطالعه، ميزان شكاف بين انتظارهاي مشتريان با خدمات درك شده را نيز مورد سنجش قرار دادند (4) .بيمارستانها به عنوان يكي ديگر از مراكز خدماتي هستند كه از اين مدل به طور گسترده جهت سنجش ميزان رضايت بيماران و مراجعه كنندگان خود استفاده مي كنند. از جمله مطالعات انجام شده در اين زمينه،مي‌توان به مطالعات باباكوس[11]، من گلد[12] (5) و زيفكو[13] (6) اشاره نمود. از ديگر كاربردهاي گسترده اين تكنيك، سنجش رضايت دانشجويان در مؤسسه‌هاي آموزشي (7و8و9) است. همچنين، تحقيقات توسعه‌اي در راستاي بومي‌سازي كاربرد اين مدل در سازمانهاي خاص صورت گرفته است كه يكي از اين تحقيقات، مطالعات[14]ARL (انجمن كتابخانه‌هاي تحقيقاتي)مي باشد كه منجر به تدوين مدل جديديبا عنوان [15] منجر شده است. اين مدل،مخصوص سنجش كيفيت خدمات ارائه شده در كتابخانه‌هاست. نتايج حاصل از تمامي اين تحقيقات، نشانگر توانايي بالاي مدل در سنجش كيفيت خدمات است.
      اين مقاله در نظر دارد تا با استفاده از مدل LibQual ، سطح كيفيت خدمات ارائه شده در كتابخانه‌هاي دانشگاه يزد را از ديدگاه استفاده‌كنندگان از اين خدمات مورد بررسي قرار داده و با شناسايي شكاف هاي موجود در ارائه خدمات مطلوب ،پيشنهادهاي لازم را براي رفع اين شكافها ارائه دهد.
 
سنجش كيفيت خدمات
مدل servqual
كيفيت هرچيزي بخشي از سرشت آن است و طبيعتاً جزيي از آن محسوب مي‌گردد. توصيف دقيقي از واژه «كيفيت» دشوار و مبهم است. از ديد سيستم كيفيت 2000، به كليه ويژگيهايي كه برطرف كننده نيازهاي مشتري مي باشد، كيفيت اطلاق مي‌گردد؛ پس هر محصولي كه داراي ويژگيهاي تأمين‌كننده نيازهاي مشتريان باشد، محصول با كيفيت است. تعريف و سنجش كيفيت كالاها كه داراي ماهيت فيزيكي هستند، مشكل نيست و مي‌توان با تعيين استانداردهاي كمي براي آنها، كيفيت آنها را تعيين و ارزيابي نمود. اما مطرح كردن كيفيت در بخش خدمات كاري بس دشوار است و اين دشواري ناشي از ويژگيهايي خاص خدمات است (10). اين ويژگيها عبارتند از:
1. خدمت، فعاليتي ناملموس و غير قابل رؤيت است.
2. خدمت تفكيك ناپذير است؛ بدين معنا كه از ارائه دهندة آن جدا ناشدني است.
3. خدمت تغييرپذير است، يعني تحت استانداردهاي گسترده در نمي آيد و حتي يك فرد در دو زمان متفاوت خدمت خود را متفاوت ارائه مي‌دهد.
4. خدمت فناپذير است؛ يعني به محض ارائه شدن به مصرف مي‌رسد و امكان ذخيره آن براي مصارف بعدي وجود دارد (11).
هنگام دريافت يك خدمت، انتظار مشتري اين است كه خدمات ارزشي را نيز دريافت كند. در اين مقوله، ارزش به عنوان پيوندي بين آنچه مشتريان به دست مي آورند در مقابل آنچه از دست مي دهند، تعريف شده است. بنابراين، در مقوله كيفيت خدمات مي‌توان اين گونه اظهار داشت كه خدمات با كيفيت آنهايي هستند كه مشتري را قادر مي‌سازند تا احساس كند كه در معاملة انجام شده ارزشي را دريافت داشته است. بنابراين، در نظريه‌هاي جديد مديريتي، كيفيت متناسب با نيازهاي مشتري تعريف مي‌شود و مشتري داراي يك نقش محوري در هدايت فعاليتهاي سازمان است (12).
بنابراين، مبناي تعريف كيفيت خدمت، انتظار و ادراك مشتري از خدمت است. خدمت مورد انتظار همان خدمت مطلوب و ايده آل است كه بيانگر سطحي از خدمت است كه مشتري اميد دريافت آن را دارد و ادراكهاي مشتري بيانگر تفسير مشتري از كيفيت خدماتي است كه دريافت داشته است.
مشتري اغلب كيفيت خدمات را با مقايسه بين خدمتي كه دريافت كرده (ادراكهاي مشتري[16]) و خدمتي كه انتظار داشته است (انتظارهاي مشتري[17]) ارزيابي مي‌كند. هدف از ارتقاي كيفيت خدمات، به صفر رساندن شكاف ميان اين انتظارها و ادراكهاي مشتري است. مدل Servqualيكي از مدلهايي است كه از طريق تحليل شكاف بين انتظار و ادراك مشتري، سعي دارد ميزان كيفيت خدمات را بسنجد. اين مدل همچنين به مدل تحليل شكاف نيز معروف است (13 و 14).
مدل Servqual توسط پاراسورامان و زيت هامل ايجاد گرديد. اين مدل كيفيت خدمات ارائه شده را از پنج بُعد مورد ارزيابي قرار مي‌دهد. اين پنج بُعد عبارتند از:
1.ملموسات[18]: ظاهر تجيهزات و وسايل و ابزار فيزيكي موجود در محل كار، ظاهر كاركنان.
2. اعتبار[19]: توانايي سازمان خدمت دهنده در عمل به وعده‌هاي خود به طور دقيق و مستمر.
3. پاسخگويي[20] :تمايل و اشتياق سازمان براي كمك به مشتريان و ارائه خدمات سريع.
4. تضمين[21]: دانش و مهارت و شايستگي كاركنان و سازمان در القاي حسّ اعتماد و اطمينان به مشتري
5. همدلي[22]: نزديكي و همدلي با مشتري و توجه ويژه و فردي به وي و تلاش در جهت درك نيازهاي مشتري و تأمين آنها.
مدل Servqual براساس 22 مؤلفه (حول ابعاد پنج گانه) انتظارهاي مشتريان از خدمات و ادراكهاي آنها را مورد سنجش قرار داده و با استفاده از تحليل شكافها، به بررسي كيفيت خدمات مي پردازد. اين شكافها عبارتند از:
1. شكاف ميان انتظارهاي واقعي مشتريان و درك كاركنان و مديريت (ارائه‌كننده خدمت) از اين انتظارها.
2. شكاف ميان درك درك مديريت از انتظارهاي مشتريان و ويژگيهاي طراحي شدة كيفيت.
3. شكاف ميان استاندارد كيفيت خدمات و خدماتي كه عملاً به مشتريان ارائه مي‌شود.
4. شكاف ميان كيفيت خدماتي كه ارائه مي‌شود با كيفيت خدماتي كه به مشتري وعده داده شده بود.
5. شكاف ميان انتظارهاي مشتريان از دريافت خدمات و كيفيت خدماتي كه عملاً دريافت مي‌كنند. به عبارت ديگر، شكاف بين انتظارها و ادراكهاي مشتريان.
شكاف اول و پنجم مهمترين شكافهاي مدل Servqual هستند و به نحوي بيانگر ساير شكافها نيز هستند. نمودار1، بيانگر شكافهاي موجود در مدل مذكور است.
 
 
 نمودار1. مدل پاراسورامان يا مدل تحليل شكاف
 
مدل LibQual
در حال حاضر، فشارهاي فراينده‌اي بر روي كتابخانه‌ها وارد مي‌شود تا ارزيابي عملكرد خود را براساس معيارهاي ستاده محور[23] قرار دهند تا استفاده از شاخصهاي ارزيابي منابع و داده ها. به عبارت ديگر، معيار سنجش عملكرد يك كتابخانه براساس ميزان ارائه خدمات با كيفيت به مشتريان است و اين معيار كارآيي و اثر بخشي يك كتابخانه را نشان مي‌دهد. مدل سروكوآل ازجمله مدلهاي معتبري است كه مي‌توان براساس آن چنين ارزيابي از كتابخانه‌ها را انجام داد. تلاشهايي كه در راستاي كاربرد و بومي سازي مدل سروكوآل در بخش كتابخانه و مراكز اطلاع‌رساني صورت گرفت ، به تدوين مدل لايب كوآل منجر گرديده است. هدفهايي كه اين مدل دنبال مي‌كند، عبارتند از:
·    تهيه ابزاري جهت ارزيابي كيفيت خدمات كتابخانه.
·    تهيه يك سازوكار و پروتكل جهت ارزيابي كتابخانه‌ها.
·    تعيين بهترينها در ارائه خدمات كتابخانه‌اي.
لايب كوآل، نيز همانند مدل سروكوآل تلاش دارد تا شكافهاي ميان انتظارها و ادراكهاي مشتريان را شناسايي و مورد تجزيه و تحليل قرار دهد (15). لايب كوآل يكي از ابزارهاي ارزيابي عملكرد كتابخانه‌ها براساس اين رويكرد مي باشد.
در لايب كوآل، كيفيت خدمات كتابخانه در چهار بُعد زير مورد ارزيابي قرار مي‌گيرند:
1. اثر سرويس[24]
2. كتابخانه به عنوان يك محل[25]
3. كنترل شخصي[26]
4. دسترسي به اطلاعات[27]
اين مدل براساس 25مؤلفه حول اين ابعاد چهارگانه[28]، انتظارهاي استفاده‌كنندگان از خدمات و همچنين ادراكهاي آنها را مورد سنجش قرار مي‌دهد. اين سنجش از طريق طراحي دو پرسشنامه انجام مي‌گيرد؛ بدين صورت كه يك پرسشنامه براي سنجش انتظارهاي استفاده‌كنندگان از كيفيت خدمات و يك پرسشنامه نيز براي سنجش ميزان رضايت آنها از وضعيت فعلي خدمات ارائه شده طراحي مي‌شود .تعداد سؤالهاي هر دو پرسشنامه نيز مطابق با مؤلفه‌هاي مدل لايب كوآل و برابر با 25 سؤال مي باشد.
پس از جمع آوري اطلاعات در مورد انتظارها و ادراكهاي استفاده‌كنندگان، سطح كيفيت خدمات ارائه شده در كتابخانه تعيين مي‌شود. اين امر با استفاده از مدل تحليل شكاف و با سنجش مقدار اختلاف ميان انتظارها و ادراكهاي استفاده‌كنندگان انجام مي‌شود؛ بدين صورت كه هر چه فاصله ميان انتظارها و ادراكهاي استفاده‌كنندگان در يك بُعد كمتر باشد ، سطح كيفي خدمات در آن بُعد بالاتر است و برعكس. در پايان نيز براساس نتايج حاصل از تحليلها، راهكارهاي ارتقاي سطح كيفيت خدمات در هر بُعد پيشنهاد مي‌گردد

ابرداده در تعریفی ساده به دادهها و اطلاعاتی درباره منابع اطلاعاتی اطلاق میشود. در واقع ابرداده ، ابزاری است كه برای شناسایی، توصیف و سازماندهی منابع اطلاعاتی الكترونیكی موجود در اینترنت به كار میرود. اساس كاربرد ابرداده تسهیل جستجو، مكانیابی، انتخاب، ارزیابی و مستند سازی منابع شبكهای میباشد كه موجب افزایش دقت بازیابی و تسهیل جستجوی منابع شبكهای میگردد. بنابر این با توجه به نقش ویژه طرحهای ابردادهای در سازماندهی و نظم بخشی به منابع اطلاعاتی اینترنت، در این نوشته اصطلاح ابرداده از نظر مفهومی توصیف شده و به كاربردها و دلایل گسترش، عناصر تشكیل دهنده و نحوه تولید و ایجاد آن اشاره میشود. همچنین با توجه به شكلگیری انواع طرحها و قالبهای ابردادهأی برای طیف وسیعی از منابع اطلاعاتی اینترنت ، تعدادی از معروفترین طرحهای ابردادهأی معرفی میشوند. رشد و گسترش روزافزون منابع و محصولات اطلاعاتی در محیط اینترنت و ضعف و ناكارآمدی موتورهای جستجوی(۱) اینترنت در سازماندهی این منابع مشكلاتی را در دسترسی به منابع مرتبط و ارزشمند فراروی جستجوگران اطلاعات در این محیط جدید نهاده است. روی همین اصل و به منظور سازماندهی و دسترس پذیرسازی بهینه منابع اینترنتی و همچنین تسهیل فرایند جستجو و بازیابی اطلاعات، در محیط اینترنت، تلاشهای متعددی صورت گرفته و طرحها، پژوهشها، الگوها و ابزارها ی زیادی در این زمینه طراحی و تولید شده است . از جمله نخستین و بارزترین تحولات و مباحثی كه در راستای سازماندهی منابع اطلاعاتی شبكه اینترنت روی داد طرح مفهوم ابرداده(۲) بود. ابرداده نوعی روش و ابزار است كه برای شناسایی توصیف، سازماندهی وبازیابی منابع الكترونیكی شبكه اینترنت مورد استفاده قرار میگیرد. لذا به جهت اهمیت و نقش ویژه طرحهای ابردادهای در سازماندهی، مستند سازی و انسجام بخشی به منابع اطلاعاتی شبكه اینترنت و همچنین لزوم آشنایی كتابداران و فهرستنویسان با طرحها و ابزارهای نوین سازماندهی در این نوشته ضمن توصیف مفهوم ابر داده به كاربردها، عناصر(۳) تشكیلدهنده، نحوه تولید و دلایل گسترش آن اشاره میشود.همچنین برای آشنایی بیشتر با انواع طرحهای ابردادهأی، تعدادی از معروفترین طرحهای ابردادهای مثل طرح ابردادهای، دابلینكور، خدمات مكانیاب اطلاعات دولتی و طرح كدگذاری متن معرفی میشوند.

مفهوم ابرداده
 

واژه ابرداده یا meta data از ریشه لاتین meta به معنی ماهیت و data به معنی اطلاعات یا داده گرفته شده است. تاریخچه شكلگیری و افزایش بسامد كاربرد اصطلاح ابرداده به طور عمده به دهه ۱۹۹۰ و پیدایش شبكه جهانی وب(۴) در سال ۱۹۹۳ باز میگردد. در مورد ابرداده تا كنون تعاریف متعددی ارائه شده است، اما در سادهترین تعریف ابرداده به دادهها و اطلاعاتی درباره منابع اطلاعاتی اطلاق میشود. به تعبیر خاص ابرداده ابزاری است كه برای شناسایی، توصیف (۵)و ردیابی(۶) منابع اطلاعاتی الكترونیكی موجود در شبكه اینترنت به كار میرود. در اطلاعرسانی از ساده ترین تعریف برای ابرداده استفاده میشود و آن را دادههای سازمانیافته درباره دادهها میدانند. در واقع ابرداده، داده سازماندهیشدهأی است كه خصوصیات یك منبع( اطلاعاتی) را تشریح میكند.یا به زبان دیگر ابرداده اطلاعاتی است كه به صورت انعكاسی اطلاعات دیگر را مشخص میكند. یعنی دادهأی درباره دادهها میباشد. اصطلاح ابرداده، اصطلاح جدیدی نیست . كتابداران سالهاست كه در كتابخانهها به فهرست نویسی كتابها و مجلات میپردازند. فهرست كتابخانه خود نوعی ابرداده است كه برای یافتن كتابها و مجلات در زمینههای موضوعی خاص و بازیابی آنها از قفسه كتابخانه مورد استفاده قرار میگیرد.در واقع همانطور كه فهرستها (۷)در كتابخانهها برای جستجو، سازماندهی و بازیابی منابع كتابی و غیركتابی مورد استفاده قرار میگیرد، ابرداده نیز همچون فهرستی برای جستجو، سازماندهی و بازیابی منابع الكترونیكی موجود در شبكه جهانی اینترنت مورد استفاده قرار میگیرد.لذا با توجه به تعاریف بالا روشن میگردد كه ابرداده در واقع نوعی روش و ابزار برای سازماندهی و بازیابی منابع الكترونیكی شبكه اینترنت میباشد.برای عینیتر نمودن مفهوم ابرداده میتوان به این نكته اشاره كرد كه اطلاعات ابرداده أی در مورد یك منبع الكترونیكی برای مثال در محیط وب شامل اطلاعات مربوط به عنوان سایت یا منبع، موضوع، پدید آورنده سایت، ناشر، تاریخ نشر یا ایجاد سایت ، جزئیات مالكیت معنوی اثر، زبان، پوشش، توصیف و كلید واژههای قابل جستجو برای هر منبع و كدها و نشانههایی برای ردهبندی محتوایی مدارك میباشد.شایان ذكر است كه نشانههای ابردادهأی در شرایط عادی در مرورگرهای وب (۸) نشان داده نمیشوند ، اما با انتخاب گزینه source از منوی view.در هر كدام از مرورگرهای وب نظیر اینترنتاكسپلورر(۹) و یا نت اسكیپ(۱۰) میتوان ابرداده هر سایتی را ملاحظه نمود.

دلایل گسترش ابرداده
 

تنوع منابع و محصولات اطلاعاتی شبكه اینترنت و ضعف و ناكارآمدی موتورهای كاوش در جستجوی اطلاعات دقیق و مرتبط و همچنین نیاز به انسجام علمی منابع اینترنت باعث شد تا اندیشه شكلگیری ابزاری برای رفع این معضل به طور جدی مطرح شود. یكی دیگر از دلایل مهم شكلگیری ابرداده نیاز مبرم كاربران (۱۱) به الگوها وقالبهای استانداردی برای جستجو و بازیابی سریع و دقیق منابع اینترنت میباشد. در واقع اساس گرایش كنونی به مسئله ابرداده در قابلیت این نظام در رها ساختن كاربران از نگرانی مربوط به انكشاف منابع و یاری رساندن به آنها برای یافتن اطلاعات مورد نیاز میباشد. بنابراین ناتوانی ابزارهای كاوش اینترنت در جستجوی دقیق و مؤثر منابع اطلاعاتی ضرورت ایجاد و گسترش روشهای ابردادهای را به عنوان یك اصل بدیهی بیش از پیش ضروری و اجتنابناپذیر ساختهاست. روی همین اصل از اواسط دهه ۹۰ تا كنون همایشها و كارگاههای آموزشی بینالمللی و ملی متعددی در رابطه با اهمیت و كاربرد ابرداده برگزار شده و استانداردها و الگوهای ابردادهای مختلفی طراحی شده است.

اهمیت و كاربرد ابرداده
 

ابر داده روشی نظاممند است كه منابع اطلاعاتی را برای كاربران دسترسپذیر(۱۲) و قابل فهم میسازد. اساس كاربرد ابرداده تسهیل جستجو، مكانیابی، انتخاب ، ارزیابی و مستند سازی منابع شبكهای میباشد كه موجب افزایش دقت بازیابی و تسهیل جستجوی منابع شبكه های میگردد. اما به تعبیر دقیقتر كاربردهای مهم ابر داده شامل موارد زیر میباشد.
۱-تسهیل جستجو و بازیابی منابع اطلاعاتی شبكه اینترنت
۲-نظم بخشیدن به منابع اطلاعاتی موجود در اینترنت
۳-توصیف پایگاههای اطلاعاتی، تصاویر دیجیتالی،(۱۳) فایلهای صوتی و سایر منابع غیر متنی شبكه
۴-تحلیل محتوا و نمایهسازی و سازماندهی انواع منابع اطلاعاتی شبكه
۵-تطبیق، اشتراك و یكپارچهسازی منابع اطلاعاتی ناهمگن شبكه اینترنت
۶-فراهمآوردن زمینه استفاده مجدد از انواع اطلاعات توزیع شده در محیط شبكه از طریق مستند سازی محتوای اطلاعات.۷-ایجاد امكان برای دسترسی كاربران شبكه به اطلاعات دقیق و مرتبط
۸-مدیریت برحجم گستردهای از اطلاعات شبكه اینترنت

عناصر و اجزای تشكیل دهنده ابرداده
 

اجزاء و عناصر تشكیل دهنده ابرداده به سه دسته كلی تقسیم میشوند كه عبارتاند از: الف) عناصری كه اساساً مربوط به محتوای منبع یا سایت میباشند: مثل عنوان، زبان، موضوع، توصیف، ارتباط، پوشش.
ب) عناصری كه با مالكیت منبع در ارتباط میباشند: نظیر مؤلف یا پدید آورنده، همكار، حقوق
ج) عناصری كه در اصل به ظاهر فیزیكی منبع مربوط هستند، مثل تاریخ، شكل یا قالب، (۱۴) مشخص كننده یا شناسه گر(۱۵)

نحوه تولید و ایجاد ابرداده
 

با توجه به اینكه ابرداده هرمنبع الكترونیكی میتواند بصورت یكپارچه در خود منبع یا جدا از آن تولید شود، دو روش مشخص برای تولید و ایجاد ابرداده وجود دارد.
۱-كدگذاری همزمان عناصر ابردادهای در منابع از طریق استانداردهایی چون زبان نشانهگذاری فرامتن(۱۶)، زبان نشانهگذاری گسترش پذیر (۱۷)و زبان نشانهگذاری استاندارد عمومی(۱۸) توسط پدیدآورندگان وب در جریان ایجاد صفحات وب(۱۹)
۲-كدگذاری غیر همزمان بعد از ایجاد صفحات وب و یا به عبارتی دیگر ایجاد پایگاه اطلاعاتی از ركوردهای ابرداده أی كه این پایگاه جدا از منابع الكترونیكی و با استفاده از نظامهای مدیریت پایگاه اطلاعاتی طراحی میشود و این امر میتواند بعد از ایجاد صفحات وب توسط متخصصان فهرستنویسی و كتابداران انجام بگیرد.
در حقیقت ابرداده را میتوان در حین خلق یك منبع یا پس از تولید و اشاعه منبع به عنوان بخشی از فرایند فهرستنویسی انجام داد.متخصصان عقیده دارند كه روش اول یعنی ایجاد ابرداده همزمان با تولید منبع الویت داشته و با صرفهترین روش میباشد. زیرا با رشد و گسترش فوقالعاده و شتابناك منابع الكترونیكی، فهرستنویسی منابع الكترونیكی پس از خلق و تولید آن امری سنگین ، هزینهبر و زمان بر خواهد بود. بنابراین بهتر است كه ابرداده هر منبعی در همان مرحله اول یعنی در زمان ایجاد صفحات وب تولید شود.

نمونه یك ركورد ابردادهای
 

یك ركورد ابردادهای شامل عناصر از پیش تعریف شدهای است كه نمایانگر صفات و ویژگیهای یك منبع اطلاعاتی هستند و به نوبه خود ممكن است یك یا چند ارزش داشته باشد. برخی از این عناصر در ارتباط با محتوای منبع، بعضی در ارتباط با مالكیت معنوی اثر و برخی دیگر با ظاهر فیزیكی منبع در ارتباط هستند. نمونه زیر مثالی از یك ركورد ابردادهای برای یك منبع بر روی شبكه جهانی وب میباشد.

The Library of Congress

http://www.loc.gov/homepage/">




 

ابر داده سایت وب كتابخانه كنگره آمریكا

انواع طرحهای ابردادهای
 

با توجه به افزایش روزافزون منابع الكترونیكی در اینترنت و چالشهای جدی برای سازماندهی این منابع ، مفهوم ابرداده اهمیت واقعی خود را بیشتر نشان داده و تلاشهای زیادی در این رابطه صورت گرفته است.
بیشتر این تلاشها در جهت تدوین یك استاندارد بینالمللی برای توصیف منابع اینترنتی و عناصر لازم برای این منظور و شناسایی مسائل مرتبط با ابرداده معطوف بوده است. لذا با توجه به ضرورت ، دلایل و انگیزههای مختلف شكلگیری انواع قالبهای ابرداده أی برای طیف وسیعی از منابع اطلاعاتی الكترونیكی موجود در اینترنت ، استفاده از استاندارد و الگویی كه بتواند از انسجام و جامعیت بیشتری برخوردار بوده و سهولت تولید ركوردهای ابردادهای را تضمین كند از اهمیت خاصی برخوردار است.به همین جهت تا كنون طرحها و استانداردهای ابردادهای متعددی طراحی و تدوین شدهاست كه از معروفترین انها میتوان به طرحهای ابردادهای ذیل اشاره كرد.

۱- طرح ابر دادهای دابلین كور Dublin core
 

قالب دادهای دابلینكور به منزله یك استاندارد جامع كه توسط او سی ال سی(۲۰) تدوین یافته است از اعتبار و جامعیت بیشتری برخوردار است. طرح دابلین كور نام خود را از كارگاهی به همین نام كه در سال ۱۹۹۵ توسط (اوسیال سی) در شهر دابلین اوهایو در ایالات متحده برگزار شد ، گرفته است. قالب ابرداده أی دابلین كور اگرچه در سال ۱۹۹۵ توسعه یافته است ، اما به واسطه مشاركت گروههای مختلف در طراحی و توسعه آن و همچنین به خاطر جامعیت ، سهولت كاربرد و كارآیی آن یكی از الگوهایی است كه در سطح بینالمللی از مقبولیت و كاربرد پذیری قابل توجهی برخوردار است. از سوی دیگر انجام طرحهای تحقیقاتی مختلف مبنی بر این الگو كه در كشورهای مختلف جهان صورت گرفته است، قابلیتها و كاربردهای عملی و عینی این قالب را در بسترها و محیطهای مختلف به اثبات رسانده است. به همین خاطر استاندارد دابلین كور مورد پذیرش بسیاری از كتابخانهها و مراكز فهرستنویسی قرار گرفته و مبنای كار سازماندهی منابع اینترنتی واقع شده است.

تاریخچه توسعه و شكلگیری قالب ایردادهای دابلین كور
 

در ماه مارس سال ۱۹۹۵ تعداد ۵۲ كتابدار، متخصص آرشیو و تدوینكنندگان استانداردهای محیط اینترنت در یك كارگاه آموزشی در شهر دابلین ایالت اوهایوی آمریكا گرد هم آمدند تا به ابعاد مسئله ابرداده پرداخته و در مورد عناصر ابردادهای كه میتواند به توصیف طیف وسیعی از انواع منابع اطلاعاتی الكترونیكی كمك كند به اجماع برسد. مجری این گردهمایی، مركز ملی كاربردهای ابر رایانه آمریكا و اوسی السی بود. هدف اصلی از این گردهمایی وضع یك سلسله عناصر ابردادهای قابل فهم برای تولید كنندگان و طراحان وب سایتها و همچنین تقویت تفاهم عمومی در مورد مشكلات و راهحلهای بالقوه در میان دستاندركاران برای توافق بر سر مجموعهای هسته(۲۰) از عناصر ابردادهأی برای توصیف منابع شبكهأی(۲۱) بود. در واقع این گردهمایی تلاش داشت تا به ارائه الگویی ساده و منعطف از ابرداده برای بهبود جستجوی منابع بپردازد.مهمترین دستاورد این كارگاه ارائه ۱۳ عنصر ابردادهأی بود كه به مجموعه عناصر ابردادهأی دابلین كور (۲۳)مرسوم شد. این عناصر برای تسهیل جستجوی منابع اطلاعاتی در محیط شبكه اینترنت تدوین شد.
این عناصر اولیه عبارت بودند از:
۱-موضوع - عنوان
۳- مولف یا پدیدآورنده
۴-ناشر
۵- سایر همكاران
۶-تاریخ
۷-نوع منبع
۸-شكل یا قالب
۹-شناسه گر یا مشخص كننده
۱۰ـ URL)) ارتباط یا رابطه با سایر منابع
۱۱- منبع اصلی
۱۲-زبان
۱۳-پوشش
در آوریل سال ۱۹۹۶ دومین كارگاه دابلینكور توسط اوسیالسی و اداره شبكهسازی كتابداری و اطلاعرسانی انگلستان(۲۴)در دانشگاه وارویك انگلستان تشكیل شد . برآیند این كارگاه پیشنهاد ساختار نمونهأی برای عناصر دابلینكور و رهنمودها و چهارچوبی برای تولید ابرداده بود كه به چهارچوب وارویك(۵۲) معروف شد .
در سپتامبر سال ۱۹۹۶ ائئلاف اطلاعات شبكهأی (۶۲)و اوسیالسی سومین كارگاه ابردادهأی دابلینكور را برگزار كردند. دستاورد عمده این كارگاه توسعه و گسترش ۱۳ عنصر ابردادهای به ۱۵ عنصر و بازنگری و تجدید نظر در مورد عناصر برای توصیف منابع غیر متنی شبكه بود.

مجموعه عناصر قالب ابردادهای دابلینكور
 

همانطور كه اشاره شد تداوم و پویایی عناصر ابردادهای قالب دابلین كور و كاربرد پذیری آن در كشورهای مختلف از جمله عوامل توفیق و گسترش این قالب به شمار میآید. مجموعه عناصر ابرداده ای دابلینكور تاكنون به بیش از بیست زبان زنده دنیا ترجمه شده است. لذا با توجه به اهمیت مجموعه عناصر ابردادهای دابلینكور و گسترش و بینالمللی شدن آن در جدول ذیل مجموعه ۱۵ عنصر ابردادهای این قالب بر اساس آخرین ویرایش آن ارائه میشود.

۲-قالب ابردادهای خدمات مكانیاب اطلاعات دولتی
 

Government Information Locator Service ) GILS WWW.gils.Net/Index.Html
این قالب ابردادهای توسط دولت فداران آمریكا و به منظور ارائهٔ ابزاری برای مكانیابی اطلاعات مناسب نهادها و ادارات دولتی در سال ۱۹۹۴ شكل گرفت. ساختار این قالب به واسطهٔ تأثیرپذیری آن از قالب مارك و استانداردZ ۳۹/۵۰ نسبتا پیچیده است. اگرچه كوردهای این قالب میتواند توسط افراد آموزش ندیده تهیه شود، اما قالب آن امكان تهیه ركوردهای پیچیده وغنی را فراهم میسازد. تأثیرپذیری این قالب از مارك(۲۷) امكان یكپارچهسازی مارك با قالب خدمات مكانیابی اطلاعات دولتی را میسر میسازد. عناصر توصیفی اصلی در قالب ابردادهای خدمات مكانیاب اطلاعات دولتی از: شامل عنوان، مؤلف، تاریخ نشر، محل نشر، چكیده، برنامهٔ اداره، توصیف منبع میباشد. برای توصیف موضوعی در قالب گزینههایی چون نمایهٔ موضوعی كنترل شده، اصطلاحنامهٔ موضوعی، اصطلاحات موضوعی كنترل نشده، اصطلاحات كنترل شده و نمایهٔ موضوعی محلی وجود دارد.عناصر دادهای این قالب برای ارائه اطلاعات تماس عبارتاند از: نام تماس، سازمان تماس، آدرس خیابان تماس، شهر، ایالت، كد پستی، كشور، آدرس شبكه، ساعات كار، تلفن نمابر.
عناصر دادهای مدیریتی در قالب مكانیابی اطلاعات دولتی عبارتاند از:تاریخ اخرین اصلاحات، تاریخ بازنگری ركورد، پدیدآورندهٔ اثر، شناسگر كنترل، شناسگر اصلی كنترل، منبع ركورد و شمارهٔ طرح.عناصر دادهای برای توصیف منبع اطلاعات و یا ركوردها عبارتند از: هدف، دسترس پذیری شامل نام توزیعكننده، سازمان توزیع كننده، آدرس خیابان توزیعكننده، شهر توزیعكننده، ایالت و استان توزیعكننده، كدپستی و كشور توزیعكننده، آدرس شبكهای توزیعكننده، ساعات كار توزیعكننده، تلفن و نمابر توزیعكننده، منابع دادهها و ركوردها.
عناصر دادهای قالب مكان یابی اطلاعات دولتی برای شرایط دسترسی و محدودیتهای قانونی ركوردها عبارتاند از: دسترسپذیری شامل فرایند سفارش(اطلاعات سفارش، هزینه، اطلاعات هزینه)
محدودیتهای دسترسی شامل محدودیتهای كلی دسترسی، كنترل اشاعه توسط پدیدآورندهٔ منبع، كنترل ردهبندی امنیتی، مدت زمان دسترسپذیری، (زمان دسترسپذیری)

۳- قالب ابرداده طرح كدگذاری متن
 

Text Incoding Intivative )TEI WWW.tei-c.org/guidelines۲/index.html
رهنمودهای طرح كدگذاری متن در سال ۱۹۹۴ در نتیجه یك طرح تحقیقاتی بینالمللی كه در سال ۱۹۸۷ آغاز شده بود، منتشر شد. هدف اصلی از این طرح تعیین مجموعهای از رهنمودهای كلی برای نمایش منابع متنی الكترونیكی به گونهای است كه محققان هر رشته قادر به تبادل و استفادهٔ مجدد از منابع مستقل از نرمافزار، سخت افزار و عرصهٔ كاربرد باشند. سه نهاد انجمن رایانه و علوم انسانی، انجمن زبانشناسی و رایانه و انجمن كاربرد رایانه برای متون ادبی و زبانشناسی مسئول طراحی و توسعه طرح كدگذاری متن بوده اند. سطح دشواری تولید سرعنوانهای۲۸ طرح كدگذاری متن بستگی به میزان اطلاعات جزئی وارد شده در سر عنوانهای این طرح و انطباق محتوا با قواعدی چون قواعد انگلو آمریكن دارد.طرح كدگذاری متن بر اساس زبان استاندارد نشانهگذاری عمومی(SGML) توسعه یافته است و ویژگیهای متن بر اساس این زبان توصیف میشود.

مجموعه عناصر طرح كدگذاری متن
 

عناصر طرح كدگذاری متن به چهار دسته اصلی تقسیم میشوند:
۱-مجموعهٔ هسته: عناصری كه در مورد همهٔ منابع كار برد دارد.
۲-مجموعه پایه: عناصر دادهای كه برای دستهٔ خاصی از اسناد و مدارك مانند شعر، نثر و یا نمایشنامه كاربرد دارد.
۳-مجموعه ضمیمه: عناصر داده ای مناسب برای توصیف جزئی و یا خاص منابع مختلف.
۴-مجموعه كمكی: عناصری با نقشهای خاص
هر یك از سرعنوانهای طرح كدگذاری متن دارای عناصر توصیفی به صورت مجموعه ای از نشانه
(۲۹)است كه شامل چهار جزء اصلی است. این اجزاء عبارتاند از:

۱-عنصر توصیف فایل(File Description)
 

كه در تمامی سرعنوانهای طرح كدگذاری متن وجود داردو شامل توصیف كتابشناختی كامل یك فایل الكترونیكی میشود.
توصیف فایل شامل عناصری چون شرح عنوان، شرح ویرایش، گسترهٔ شرح انتشار، شرح فروست (۳۰)یادداشت و شرح منبع میشود.

۲-عنصر توصیف كدگذاری(Encoding Discription)
 

این عنصر برای مستند سازی رابطه میان یك متن الكترونیكی و منبع یا منابعی كه این متن از آن اخذ شده به كار میرود. این عنصر شامل اجزایی چون توصیف طرح، توصیف اصول تحریر، توصیف ارجاع و توصیف رده میشود.

۳-توصیف پروفایل(Profile Description)
 

كه توصیف دقیقی از جنبه های غیر كتابشناختی یك متن به ویژه زبان یا زبانهای فرعی مورد استفاده، وضعیت انتشار اثر و همچنین ردهبندی موضوعی ارائه میدهد. این عنصر شامل اجزایی چون توصیف خلق اثر، كاربرد زبان و رده متنی می شود.

۴-توصیف بازنگری(Revision Description)
 

كه به طور خلاصه تاریخچه بازنگری یك فایل را ارائه میدهد. توصیف بازنگری شامل اجزایی چون تاریخ بازنگری، مسئولان بازنگری و نیز نوع بازنگری میشود.
قالب ابردادهای طرح كدگذاری متن همچون قالب مارك به توصیف هویتهای فیزیكی گرایش دارد و هیچگونه ملاحظهای در مورد رهنمودهای توصیف خدمات را در بر ندارد. همچنین برای توصیف اطلاعات مربوط به مكانیابی در سرعنوانهای آن اجزایی پیشبینی نشدهاست.برای شمارههای راهنما و یا ادرس الكترونیكی نیز امكانی فراهم نمیآورد.در طرح كدگذاری متن هیچ تمهیدی برای تعیین سرشناسه(۳۱صورت نگرفته است و همچنین قالب نام اشخاص نیز توصیف نشدهاست. در این قالب ابردادهای، ملاحظات مدیریت چون اطلاعات آدرس پایانه میزبان(۲۳) نیز در نظر گرفته نشده است. از جمله دیگر مشكلات این الگوی ابردادهای فقدان پروتكلهای اینترنتی(۳۳) برای جستجو و بازیابی سرعنوانهای طرح كدگذاری متن است. در حال حاضر این قالب بیشتر برای آرشیوهای علوم انسانی كاربرد دارد.